قیمت سرور خرید سرور قیمت سرور اچ پی قیمت رم سرور قیمت هارد سرور قیمت لپ تاپ قیمت لب تاب قیمت نوت بوک قیمت لپ تاپ ایسوس قیمت لپ تاپ لنوو قیمت لپ تاپ اچ پی قیمت لپ تاپ ایسر قیمت سوئیچ سیسکو قیمت مودم دی لینک قیمت مودم تی پی لینک لپ تاپ قیمت مادربرد قیمت یو پی اس فروش یو پی اس قیمت پرینتر قیمت دوربین مداربسته قیمت پرینترهای اچ پی دوربین مداربسته قیمت گوشی موبایل قیمت پاوربانک قیمت گوشی سامسونگ قیمت هارد اکسترنال قیمت هارد اس اس دی قیمت فلش مموری قیمت باتری لپ تاپ
سفارش تبلیغ
صبا

مالکیت در اسلام 1

ارسال شده توسط خاطره ایرانی در 88/2/7:: 12:53 صبح

 

مالکیت در اسلام هنگامی که اقتصاد کمونیستی را در جهان مطرح کردند و در اندیشه ها یشان مالکیت فردی را بی اعتبار ساختند ، گفتند که اسلام مالکیت فردی را تأیید می کند . برخی دیگر گفتند که مالکیت فردی احتکار و استثمار است . در نگاه مارکس مالکیت دزدی است . در اینجا کشمکشی ایجاد شد . سبب نزاع این بود که مالکیت در اسلام بنا بر مالکیت سرمایه داری فهمیده شد . این تشابه اسمی بود که باعث نزاع میان اقتصاد اسلامی و سوسیالیستی شد . به سخن دیگر اختلاف در غیر محل خودش بود ، و در جایی نبود که باید مناقشه باشد .

در این سلسله بحث های فرهنگی می خواهیم درباره اقتصاد سخن بگوییم . پیش از هر چیزی باید بگویم که من کارشناس اقتصادی نیستم . مدرک دانشگاهی من در رشته اقتصاد است و فارغ التحصیل دانشکده حقوق دانشگاه تهران در رشته «حقوق در اقتصاد» هستم . اما با همین اندازه تحصیلات ، یعنی لیسانس ، می توانم مسائل کلی اقتصاد را دریابم ، و درباره جزئیات مسئله ادعایی ندارم .
ما برای تبیین ایدئولوژی به اصول کلی اقتصاد نیاز داریم . یعنی با این مایه می توانیم نظریه مارکس ، نظریه ارزش اضافی و مسئله توزیع را به آسانی نقد کنیم . من حدوداً 15-14 سال پیش ، یک پژوهش مفصل درباره مسئله توزیع انجام داده ام که در مجلات فارسی به چاپ رسیده است .
(1)
ثروت چگونه توزیع می شود ؟ این بحثی است که ان شاءالله در آینده بدان خواهم پرداخت . امروز می خواهیم به موضوعی بپردازیم که مهم ترین موضوع اقتصاد اسلامی و مهم ترین تفاوت میان اقتصاد اسلامی و اقتصاد سرمایه داری و اقتصاد کمونیستی و اقتصاد میانه است . زیرا که اقتصاد میانه هم داریم .
به نظر ما اقتصاد اسلامی اصول و مبانی بسیاری دارد ، از جمله حرمت ربا ، حرمت احتکار ، و غیر از آن . اما اساس و جوهر اقتصاد اسلامی معنای مالکیت در اسلام است . معنای مالکیت در اسلام را چگونه می فهمیم ؟ در این باره می توانیم به مسائل دیگر نیز بپردازیم . به هر حال این مسئله بسیار پر اهمیت است . به عنوان مقدمه باید به یکی از مشکلات اساسی ، که همان مسئله «تشابه» و «شُبه» است ، اشاره کنم . «شُبه» به این نام خوانده شده است ، زیرا امور با هم مشابه می شوند .
هنگامی که اقتصاد کمونیستی را در جهان مطرح کردند و در اندیشه ها یشان مالکیت فردی را بی اعتبار ساختند ، گفتند که اسلام مالکیت فردی را تأیید می کند . برخی دیگر گفتند که مالکیت فردی احتکار و استثمار است . در نگاه مارکس مالکیت دزدی است . در اینجا کشمکشی ایجاد شد . سبب نزاع این بود که مالکیت در اسلام بنا بر مالکیت سرمایه داری فهمیده شد . این تشابه اسمی بود که باعث نزاع میان اقتصاد اسلامی و سوسیالیستی شد . به سخن دیگر اختلاف در غیر محل خودش بود ، و در جایی نبود که باید مناقشه باشد .
در این باره به یاد بحثی می افتم که میان من و مرحوم شیخ سعدی یاسین به وجود آمده بود . او یکی از علمای بیروت و از موسسین «رابطه العالم الاسلامی» در مکه بود . در کنار هم نشسته بودیم که سخن از چپ و راست شد . برادرمان ، شیخ سعدی یاسین ، اصرار داشت که اسلام راست است . به او گفتم : برادر چه مسئله ای باعث شده که تو این نظر را داشته باشی و خود را در کنار استعمارگران و امپریالیسم جهانی قرار دهی ؟ چگونه بار گناهان استعمار را به دوش می گیری ؟ گفت : به نظر شما ما کیستیم ؟ به او گفتم که در منطق قرآن ما بر صراط مستقیم ، غیر المغضوب علیهم ، و لاالضالین ، هستیم . حقیقت این است که پژوهشگر عمیق قرآنی در می یابد که «المغضوب علیهم» راستی ها هستند و «الضالین» چپی ها . ما هم در «الصراط المستقیم»هستیم .
هم اکنون ادعایم را بدون دلیل بیان می کنم . من بی ذکر دلیل می گویم که ما در صراط مستقیم ، غیر المغضوب علیهم ، هستیم . می خواهم این مسئله در ذهن شما باشد ، تا در آینده به این مسئله بپردازیم که ما راست نیستیم . چرا باید مسئولیت جنایات آمریکا و استعمار انگلیس و سوابق فرانسه و احتکار تجاری آلمان را بپذیریم ؟ چرا اسلام را در صف راست گراها قرار دهیم و بگوییم ما راست گرا هستیم ؟ شیخ سعدی یاسین این آیه را برایم خواند : و اصحاب الیمین ما اصحاب الیمین فی سدر مخضود ، و طلح منضود ، و ظل ممدود
(واقعه /30-27) (و یاران راست یاران راست کدامند ؟ در زیر درختان کنار بی خار و درخت های موز که میوه اش خوشه خوشه روی هم چیده شده است . و سایه ای پایدار .)
در واقع مالکیت در اسلام شبیه به این مسئله است . سخن ما این بود که مالکیت به معنای سرمایه داری در اسلام وجود ندارد . معنای این سخن این است که از نظر اسلام وقتی می گوییم که من مالک هستم ، مردم اختیاردار اموال خود هستند ، و من این شیء را در اختیار دارم ، مفهوم آن کاملاً با مفهوم مالکیت در سرمایه داری متفاوت است . مالکیت در اصطلاح اسلام فقط از آنِ خداوند است . کسی نمی تواند مالک چیزی به معنای سرمایه داری آن شود . زیرا که مالکیت در سرمایه داری به معنای اختیار تام است . شما در روزنامه ها خواندید که شخصی اموالش را برای سگی به ارث گذاشت . مالکیت در اصطلاح غربی و سرمایه داریِ آن به معنای اختیار تمام و کامل است . سپس اقتصاد سوسیالیستی سر بر می آورد و این مسئله را رد می کند و می گوید مالکیت به این معنی دزدی است .
شما به نظریه ارزش اضافی مارکس توجه کنید . این نظر مستند به نظریه ارزش است . یعنی ارزش یک کالا معادل عمل انجام گرفته بر آن است . از طرف دیگر شما مشاهده می کنید که برخی بی محابا و بی هیچ دلیلی به مالکیت تمسک و از سرمایه داری دفاع می کنند . من چرا باید از سرمایه داری دفاع کنم ؟ سرمایه داری برای خود پول و فیلسوف و دانشمند و دانشگاه دارد و از خود دفاع می کند . من باید از اسلام خودم دفاع کنم ، و از مالکیت در مفهوم اسلامی آن .
واقعیت این است که مالکیت در اسلام اختیار تام نیست ، بلکه اختیاری همراه با مسئولیت است . آیا مالک حق دارد اسراف یا تبذیر کند ؟ من بحثم را با مسائل روشن آغاز کردم . ما مسلمانان چشمان خود را بر حقیقت اسلام می بندیم . مالک هرگز اجازه ندارد اسراف یا تبذیر کند . قرآن به صراحت می گوید :

کلوا و اشربوا و لاتسرفوا
(اعراف/31)
اسراف و تبذیر حرام است .

آیا مالک اجازه دارد حقوق شرعی خود را نپردازد ؟ آیا مالک می تواند اموال خود را در دریا بریزد ؟ آیا مالک می تواند همه اموال خود را به ارث فرزند یا سگ یا موسسه اش در آورد ؟ فقط در ثلث آن چنین حقی دارد .
من یک خودکار دارم ، می توانم آن را اینجا بگذارم یا از اینجا بردارم و یا حتی آن را بشکنم . آیا این حق را دارم که آن را بشکنم ؟ حتماً چنین حقی و اجازه ای ندارم .
این چشم انداز بحث ماست . مالکیت در اسلام به معنای اختیار تام و کامل وجود ندارد . من نمی توانم هر گونه که بخواهم و بی هیچ مسئولیتی در اموالم تصرف کنم . اما مالکیت در غرب هیچ محدودیتی ندارد ، یعنی اگر بخواهم می توانم مالی را احتکار کنم . این مداد یا گندم یا برنج امروز ارزان است و هر گاه گران شد ، من آن را با قیمت دلخواهم می فروشم . در حالی که احتکار در اسلام حرام است .
خواهش می کنم به این نکته خوب توجه کنید . این سخن اندکی دشوار است ، اما پس از آن مسائل روشن می شود . اگر ما نیک بنگریم ، در می یابیم که مالکیت و نسبت میان مالک و مملوک از آن خداوند است ، زیرا که من خالق نیستم . من کسی نیستم که ارزش به چیزی می بخشم . من بخشی از ارزش را به کالا می دهم .
این مداد است . صانع این مداد کیست ؟ چه کسی این قلم را ساخته است ؟ بخشی از این قلم فکر و ذوقِ مبتکر و مهارت سازنده است . اما سازنده اش مواد اولیه را از کجا آورده است ؟ آیا من آهن را خلق کرده ام ؟ من آهن را خلق نکرده ام ، بلکه از زمین گرفته ام . هر چیزی در این دنیا و هر ملکی ، ترکیبی است از طبیعت و اندیشه ، و تمرین و کار . اندیشه نیز کاری فکری است . هر چیزی در دنیا از دو عنصر ساخته شده است ؛ بخشی از آن از طبیعت است ، یعنی از آن چیزی که خداوند آفریده است ، و بخش دیگر آن کار من است . ما منکر دستاوردهای انسانی نیستیم . کار انسانی بسیار محترم است .
طبیعت از آنِ کیست ؟ طبیعت را خداوند آفریده است . چرا این طبیعت باید زا آنِ من ، به معنای غربیِ آن باشد . من در اینجا چاهی حفر می کنم و به نفت می رسم ، سنگی را می کنم و به آهن می رسم . در مصر پنبه ای کشت می کنم و به بهترین پنبه می رسم . شما می دانید که پنبه مصر چند برابر انواعِ دیگرِ پنبه قیمت دارد . چرا اینها باید مال من باشد ، تا هر گونه که بخواهم در آنها تصرف کنم . با این توضیحات معنای مالکیت اسلامی را در می یابیم ؛ این کالا به من اختصاص دارد ، زیرا من در ساخت و تولید آن شرکت داشته ام . به بیان دیگر عنصر کار از من بوده است . اما در عین حال من حافظ و حامی عنصر طبیعت هستم . در برابر این مالکیت مسئول و در برابر شرع ملتزم به احکام معینی هستم .
مارکس می گوید که ما باید کارخانه ها و محصولات تولید بشر را ملی کنیم . مالکیت در اسلام به همراه مسئولیت و وظیفه است . مالک موظف است ، املاک خود را اداره کند . باید از آن با اشتیاق نگهداری کند، زیرا او مالک است . نمی تواند اموال خود را احتکار کند ، از بین ببرد ، به دریا بریزد ، برای سگی به ارث بگذارد و یا هر گونه که بخواهد وصیت کند . نمی تواند آن را به کار برد ، مگر برای مصلحت عمومی و در راه رضایت خداوند .
این سخن بدین معناست که انسان نمی تواند اموال خود را به شکل حرام مصرف کند . این مسئله نکته ای اساسی درباره مالکیت است . زیرا مالک نمی تواند اموال خود را احتکار کند ، یعنی به گونه ای اموال خود را مصرف کند که به مصلحت عمومی نباشد . نمی تواند فشار بر مردم آورد و اموالش را با سود فراوان بفروشد .
بنابراین ، اساساً ، مالکیت در اسلام ، بی آنکه بخواهیم به حاشیه برویم ، مانند این است که همه چیز خود را ملی کرده باشیم . به طور مثال این ضبط صوت را به فلان شخص دادیم ...
(2) مالکیت از آنِ خداست ، از آن امت است و مالکین امانت دار هستند .
طبیعتاً این نکته در مالکیت اساسی است . اگر دریافتیم که هر مالی در جهان نتیجه همراهی اندیشه و کار و طبیعت است ، در می یابیم که در اسلام مالک امانتدار طبیعت است و از ثمرات طبیعت و اندیشه و کار خود بهره می برد . کار در حقیقت نتیجه تلاش دیگران است . زیرا من مهارت و تخصصم را در مدرسه یاد گرفته ام و دیگران نیز در مدرسه کارهای بسیاری کرده اند . اندیشه هایشان را در کنار یکدیگر نهاده اند و رشته ای تخصصی به وجود آمده است . من آموخته ام و دیگران نیز در کاری که من انجام داده ام ، شرکت داشته اند .
بنابراین ، اگر من مدیر این ملک باشم ، این ملک ، افزون بر طبیعت ، از تولید و اندیشه و تمرین تشکیل شده است . علاوه بر این ، من به معنای غربیِ آن مالک نیستم ؛ نمی توانم طبیعت را احتکار کنم و هر گونه که بخواهم آن را مصرف کنم . این مسئله بحثی کلیدی در اقتصاد است و درباره برخی از نتایج و احکام این مسئله اقتصادی در جلسات بعد سخن خواهیم گفت .

1)اشاره امام موسی صدر به هفت مقاله ای است که در مجله مکتب اسلام به چاپ رسید .
2)این قسمت از نوار نامفهوم است .

----------------------------------------------------
آنچه خواندید درس گفتاری از امام موسی صدر بود برای اعضای ارشد جنبش امل . تاریخ تقریبی این گفتار سال های (1354 تا 1357) است . به نقل از کتاب رهیافت های اقتصادی اسلام . صص99-93





بازدید امروز: 15 ، بازدید دیروز: 24 ، کل بازدیدها: 269821
پوسته‌ی وبلاگ بوسیله Aviva Web Directory ترجمه به پارسی بلاگ تیم پارسی بلاگ